डा. गणेशको उपचार अनुभव : अरिंगालले चिलेर बाटोमै ज्यान गुमाएका ती बिरामीकै कारण डाक्टर बनेँ

चिकित्सा क्षेत्रमा एउटा विधा छ- ‘जनरल प्राक्टिस एण्ड इमर्जेन्सी मेडिसिन’ (एमडीजिपीइएम)।

यो विधाका चिकित्सकलाई आम मानिसले ‘पारिवारिक चिकित्सक’ (फेमिली फिजिसियन) का रूपमा पनि चिन्छन्, जसले टाउको दुखाइदेखि जटिल शल्यक्रियासम्मको प्रारम्भिक र आकस्मिक उपचारको कमाण्ड सम्हाल्छन्।

यही विधामा विशेषज्ञता हासिल गरी विगत लामो समयदेखि महोत्तरीको बर्दिबासमा सेवारत छन्- डा. गणेश कुमार श्रेष्ठ।

दुर्गम पहाडको गोरेटोदेखि तराईका फाँटसम्म बिरामीको सेवामा खटिएका डा. गणेशले आफ्नो पेशागत जीवनमा थुप्रै आँसु र मुस्कानका क्षणहरू भोगेका छन्। उकेराका लागि उनले साटेका केही उपचार अनुभवहरू साटेका छन्:

बाल्यकालको त्यो घाउ : अरिंगालले टोकेपछि बाटोमै बितेका ती छिमेकी
डा. गणेशको चिकित्सक बन्ने जग कुनै रहरले मात्र बनेको थिएन, बरु एउटा अभाव र वियोगको घटनाले ठड्याएको थियो।

वि.सं. २०४२ मा पर्वतको दुर्गम गाउँ देविस्थानमा जन्मिएका उनको बाल्यकाल पहाडी उकाली-ओरालीमै बित्यो। घटना २६ वर्षअघिको हो, जतिबेला गणेश १० कक्षामा पढ्दै थिए।

गाउँका करिब ५० वर्षका एक पुरुष जंगलमा घाँस काट्न गएका थिए। दुर्भाग्यवश, उनलाई अरिंगालको गोलोले नै आक्रमण गर्यो।

एउटा वा दुइटा मात्र होइन, अनगिन्ती अरिंगालको विषालु टोकाइले ती पुरुष केहीबेरमै बेहोस भए। त्यो समयमा पर्वतका गाउँहरूमा मोटर बाटोको नामोनिसान थिएन।

नजिकै अस्पताल हुने त कुरै भएन। गाउँलेहरू भेला भए, उनलाई डोको र डोलीमा बोके र हतार–हतार पोखरातिर लागे।

गणेशले त्यो दिन गाउँलेहरूको दौडादौड र बिरामीको छटपटी नजिकैबाट देखेका थिए। तर, विडम्बना ! ती पुरुषले अस्पतालको दैलो टेक्न पाएनन्।

उपचार अभावमा बाटोमै उनको प्राण पखेरु उड्यो। जब उनको शव गाउँ फर्काइयो, गाउँ नै शोकमा डुब्यो। १० कक्षामा पढ्दै गरेका गणेशको मानसपटलमा यो घटनाले गहिरो चोट पार्यो।

उनले सोचे, ‘यदि हाम्रो गाउँमा डाक्टर भइदिएको भए, उनी बाँच्थे होलान्। अब म डाक्टर बन्छु र गाउँका बिरामीलाई अकालमा मर्न दिन्नँ।’ त्यही संकल्प नै उनको जीवनको ‘टर्निङ प्वाइन्ट’ बन्यो।

संघर्षपूर्ण शैक्षिक यात्रा र सरकारी छात्रवृत्ति
२०५६ सालमा पर्वतको भवानी विद्यापिठबाट एसएलसी उत्तीर्ण गरेपछि गणेश आफ्नो सपना पछ्याउँदै काठमाडौं आए।

सिद्धार्थ वनस्थली कलेजबाट विज्ञान संकायमा प्लस टु सकेपछि उनी एमबीबीएसको तयारीमा जुटे। लगनशील र अध्ययनमा अब्बल गणेशले सरकारी छात्रवृत्ति कोटामा नाम निकाल्न सफल भए।

२०६० सालमा उनले जनकपुरस्थित जानकी मेडिकल कलेजमा एमबीबीएस भर्ना भएर अध्ययन सुरु गरे र २०६६ मा सफलतापूर्वक पूरा गरे। सरकारी छात्रवृत्तिमा पढेकाले उनले दुई वर्ष दुर्गममा सेवा गर्नुपर्ने सर्त थियो।

सोही अनुसार उनले धनकुटा जिल्ला अस्पताल रोजे। धनकुटामा रहँदा उनले केवल अस्पतालमा मात्र समय बिताएनन्, पूर्वी पहाडका विकट बस्तीहरूमा पुगेर स्वास्थ्य शिविरहरू सञ्चालन गरे। त्यही समयमा उनले नेपालको वास्तविक ग्रामीण स्वास्थ्य अवस्थालाई अझ नजिकबाट चिन्ने मौका पाए।

एमडीजिपीइएम : गाउँका लागि वरदान विधा
एमबीबीएसपछि डा. गणेशलाई थप विशेषज्ञता हासिल गर्नु थियो। उनले यस्तो विधा रोज्न चाहे, जसले दुर्गमका बिरामीलाई सबै प्रकारका सेवा दिन सकोस्।

उनको रोजाइमा पर्यो– ‘जनरल प्राक्टिस एण्ड इमर्जेन्सी मेडिसिन’ (एमडीजिपीइएम)। सन् २०१३ मा धरानस्थित बीपी कोइराला स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठानमा भर्ना भई उनले २०१६ मा एमडी पूरा गरे।

यो विधाको विशेषता के हो भने, एउटा एमडीजिपी डाक्टरले हाडजोर्नी, प्रसूति, बालरोग र आकस्मिक शल्यक्रियासम्मको ज्ञान राख्छ। दुर्गममा जहाँ विशेषज्ञ डाक्टरहरूको टोली पुग्न सक्दैन, त्यहाँ एउटै एमडीजिपी डाक्टरले धेरैको ज्यान बचाउन सक्छ।

आफ्नो अध्ययन सकेपछि उनी पुनः गाउँकै सेवामा फर्कने सोचका साथ बर्दिबासको जनसेवा अस्पतालमा जोडिए, जहाँ उनी विगत १० वर्षदेखि अनवरत खटिएका छन्।

बाटोमै मृत्यु भएकी ती सुत्केरी
डा. गणेशको स्मृतिमा एउटा यस्तो घटना छ, जसले उनलाई अझै पनि भावुक बनाउँछ। यो करिब १६ वर्षअघिको कुरा हो, जब उनी धनकुटामा कार्यरत थिए।

एक २२ वर्षीया युवती सुत्केरी व्यथाले छटपटाइरहेकी थिइन्। भौगोलिक विकटता र जनचेतनाको अभावका कारण उनलाई समयमै अस्पताल पुर्याइएन। उनले घरमै बच्चा जन्माइन्, तर बच्चा मृत जन्मियो।

बच्चा जन्मेपछि पनि उनको रक्तश्राव रोकिएन। अवस्था गम्भीर भएपछि परिवारले उनलाई डोलीमा बोकेर गाडी चल्ने ठाउँसम्म ल्याए र त्यहाँबाट अस्पतालतर्फ दौडाए।

अस्पताल पुग्नुभन्दा आधा घण्टा अघिसम्म उनी अलिअलि बोल्दै थिइन्। तर, जब उनलाई अस्पतालको आकस्मिक कक्षमा पुर्याइयो, डा. गणेशको टोलीले उनलाई बचाउने कुनै मौका नै पाएन। जाँच गर्दा उनको मृत्यु भइसकेको थियो।

डा. गणेश भन्छन्, ‘ती युवतीको मृत्युको घोषणा गर्नु मेरो जीवनकै सबैभन्दा कठिन क्षण थियो। यदि उनले समयमै सामान्य प्राथमिक उपचार र रक्तश्राव रोक्ने औषधि मात्र पाएको भए, आज उनी जीवित हुन्थिन्।’

यो घटनाले उनलाई ग्रामीण क्षेत्रमा आकस्मिक चिकित्साको महत्त्व कति छ भन्ने कुरा पुनः स्मरण गरायो।

खेतमा ढलेका ७० वर्षीय वृद्धको पुनर्जन्म
बर्दिबासमा काम गर्दाको एउटा सुखद अनुभव पनि उनीसँग छ। करिब पाँच वर्षअघि, एक ७० वर्षीय वृद्ध बिहानै साइकल लिएर खेतमा काम गर्न गएका थिए।

अचानक छातीमा असह्य पीडा भएपछि उनी त्यहीँ ढले। संयोगवश, उनीसँग मोबाइल थियो। उनले अन्तिम साहस बटुलेर छोरालाई फोन गरे र अवस्थाबारे जानकारी दिए।

छोराले खेतबाट उद्धार गरी उनलाई घर ल्याए। सुरुमा परिवारले ‘ग्यास्ट्रिक’ भएको ठानेर घरेलु उपचारमै समय बिताए।

तर, अवस्था झन् बिग्रँदै गएपछि तीन घण्टापछि मात्र उनलाई डा. गणेशकहाँ पुर्याइयो। डा. गणेशले तुरुन्तै ईसीजी गरे र पत्ता लाग्यो– उनलाई हृदयघात (हार्ट अट्याक) भएको रहेछ।

‘हृदयघात भएको तीन घण्टापछि अस्पताल आउनु भनेको निकै जोखिमपूर्ण समय हो,’ डा. गणेश सम्झन्छन्। उनले प्रारम्भिक उपचार गरी बिरामीलाई तुरुन्तै काठमाडौंको गंगालाल हृदय केन्द्र लैजान सल्लाह दिए।

सुरुमा परिवार हिचकिचाए पनि डाक्टरको दृढताले गर्दा उनीहरू राजी भए। ती वृद्धलाई जहाजबाट काठमाडौं पठाइयो। परीक्षण गर्दा मुटुका तीनवटा नसा बन्द भइसकेका रहेछन्।

शल्यक्रिया सफल भयो र ती वृद्धले नयाँ जीवन पाए। आज पनि ती वृद्ध फलोअपका लागि डा. गणेशकहाँ आउँछन् र कृतज्ञता प्रकट गर्छन्। त्यो कृतज्ञता नै डा. गणेशका लागि सबैभन्दा ठूलो पारिश्रमिक बन्ने गरेको छ।

हाल डा. गणेश बर्दिबासमा बिरामीको उपचार मात्र गर्दैनन्, जानकी मेडिकल कलेजमा सहायक प्राध्यापकका रूपमा नयाँ पुस्ताका डाक्टरहरूलाई पनि सिकाइरहेका छन्। उनी विद्यालय, कलेज र समुदायमा पुगेर स्वास्थ्य सचेतना फैलाउन उत्तिकै सक्रिय छन्। 

बाल्यकालमा अरिंगालले टोकेर छिमेकी गुमाउँदाको त्यो बालकको पीडा आज एक दक्ष चिकित्सकको सेवाभावमा बदलिएको छ। डा. गणेशको जीवनले सिकाउँछ कि, यदि संकल्प र सही विधाको छनोट गर्ने हो भने एउटा चिकित्सकले समाजको तल्लो तहसम्म पुगेर कसरी परिवर्तन ल्याउन सक्छ।

उनी भन्छन्, ‘मेरो उद्देश्य केवल उपचार गर्नु मात्र होइन, गाउँ-गाउँमा कोही पनि उपचार नपाएर अकालमा मर्न नपरोस् भन्ने वातावरण बनाउनु हो।’